Ekşi Höyük

Denizli’nin Çal ilçesine bağlı Dayılar Mahallesi’nde, Büyük Menderes’in suladığı Çivril–Baklan düzlüklerini Çal Platosu’na bağlayan doğal güzergâhın başlangıcında, Neojen dönemde biçimlenmiş doğal bir tepe yükselir. Ekşi Höyük’ü bir arkeolojik yerleşime dönüştüren ise bu doğal yükseltinin üzerinde binlerce yıl boyunca biriken insan yaşamıdır.

Neolitik toplulukların kurduğu köyler, tepenin üzerinde üst üste yenilenmiş; yapılar, açık alanlar, üretim yerleri ve gündelik faaliyetlerin izleri zamanla höyüğün arkeolojik dokusunu oluşturmuştur. Ekşi Höyük, Yukarı Menderes Havzası’nın tarihöncesini ve özellikle bölgenin Neolitikleşme sürecini anlamak açısından önemli bir yerleşimdir. Havzanın ova ve dağlık kesimlerinde yürütülen sistematik yüzey araştırmaları, Neolitik ve Kalkolitik dönemlere tarihlenen çok sayıda yerleşimin varlığını ortaya koymuş; bunlar arasında korunma durumu ve sunduğu araştırma potansiyeliyle öne çıkan Ekşi Höyük’te arkeolojik kazılar 2015 yılında başlamıştır.

Kazılar, yerleşim geçmişinin MÖ 7. binyılın ilk yarısına kadar uzandığını göstermektedir. En erken evrelerde kırmızı kireç sıvalı tabanlara sahip dörtgen yapılar görülürken, sonraki dönemlerde apsidal ve dörtgen planlı yapıların, açık alanların, ocakların, fırınların ve depolama birimlerinin birlikte kullanıldığı daha farklı bir yerleşim düzeni ortaya çıkmıştır. Neolitik iskânın ardından tepe tarihöncesinin daha geç dönemlerinde de kullanılmış; uzun bir aradan sonra MS 10.–11. yüzyıllarda mezarlık alanına dönüşmüştür.

Ekşi Höyük’te ortaya çıkarılan mimari ve buluntular, burada yaşayan toplulukların yalnızca nerede ve ne zaman yaşadıklarını değil, nasıl yaşadıklarını da anlamamıza olanak tanır. Dokumacılık, kil ve kemik işçiliği, yontmataş üretimi, tahıl işleme ve depolama gibi faaliyetlerin izleri; tarım ve hayvancılığa dayalı geçim biçimiyle birlikte değerlendirildiğinde, üretim ile gündelik yaşamın iç içe geçtiği bir köy düzenini ortaya koymaktadır. Yapılar ve onları çevreleyen açık alanlar, farklı faaliyetlerin yerleşim içinde nasıl örgütlendiğini ve topluluğun mekânı zaman içinde nasıl yeniden biçimlendirdiğini göstermektedir.

Bu nedenle Ekşi Höyük Kazı Projesi’nin amacı yalnızca yapı ve buluntuları gün ışığına çıkarmak değildir. Araştırmalar, Yukarı Menderes Havzası’nda yerleşik yaşamın gelişimini; köy topluluklarının çevreyle ilişkilerini, geçim stratejilerini, üretim biçimlerini ve mekânsal örgütlenmesini bütüncül olarak anlamayı hedeflemektedir. Arkeolojik kazılar; jeoarkeoloji, arkeobotanik, arkeozooloji, bioarkeoloji ve arkeometri gibi farklı çalışma alanlarının katkısıyla sürdürülmektedir. Ekşi Höyük Kazısı, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığının izni ile Ege Üniversitesi adına, Prof. Dr. Fulya Dedeoğlu Konakçı başkanlığında yürütülmektedir.